Przykopka – nowożytna nekropolia pogranicza. Wyniki ratowniczych badań archeologicznych.
Projekt pn. “Przykopka – nowożytna nekropolia pogranicza. Wyniki ratowniczych badań archeologicznych” zakłada publikację wyników ratowniczych badań wykopaliskowych przeprowadzonych w 2021 roku. W monografii zostaną zawarte takie elementy jak: kompleksowa analiza faz zasiedlenia stanowiska, charakterystyka odkrytych pochówków i obiektów osadniczych, dynamika rozwoju nekropolii, szczegółowa analiza zabytków ruchomych z podziałem na kategorie (ceramika naczyniowa, kafle piecowe, wyroby szklane, monety, biżuteria i elementy stroju, przedmioty codziennego użytku), analizy specjalistyczne (antropologiczna, archeozoologiczna), tablice i ilustracje oraz szereg planów na podkładzie topograficznym, ortofotomapy i warstwicowym.
Stanowisko Przykopka, stan. 12 (AZP 22-79/12) nie jest znane z badań archiwalnych. Zostało odkryte przypadkowo podczas robót inwestycyjnych związanych z budową drogi ekspresowej S61 na odcinku Węzeł Ełk Południe-Węzeł Wysokie. W trakcie prac ziemnych natrafiono na szczątki ludzkie, co spowodowało wstrzymanie robót i konieczność przeprowadzenia szerokopłaszczynowych, ratowniczych badań wykopaliskowych. Objęły swoim zasięgiem pełen obszar stanowiska znajdujący się w kolizji z inwestycją, o powierzchni 62,61 ara.
W wyniku przeprowadzonych badań zarejestrowano nekropolę i pozostałości osadnictwa z okresu nowożytności oraz pojedyncze okopy punktowe związane z II wojną światową. Kwerenda historyczna wykazała, że cmentarz współcześnie przynależny do gruntów miejscowości Przykopka był położony w pobliżu nieistniejącej dziś osady Żelazy („Yaglowka”, „Szelassen”, „Zielasen”) i zapewne z nią był pierwotnie związany. Badania wykopaliskowe poskutkowały wyróżnieniem 372 obiektów archeologicznych, wśród których aż 68,5% (256) stanowiły groby. Pochówki zawierały szczątki ludzkie w różnym stopniu zachowania – nieraz rejestrowano niemal kompletne szkielety, a często odkrywano w grobach ledwie pojedyncze kości. Na stan zachowania szczątków miał wpływ stopień zniszczenia pochówków przez roboty budowlane bądź młody wiek pochowanych osobników. Znaczna część jam grobowych była naruszona przez inne obiekty lub częściowo uszkodzona przez prace ziemne. Wyróżniono jedną jamę rabunkową, lecz niewykluczone, że cmentarz w Przykopce częściej padał ofiarą działalności rabunkowej, bowiem zmarłym towarzyszyły przedmioty zabytkowe pochodzące z okresu od XVII do XIX w., w tym głównie zabytki metalowe – elementy stroju, przedmioty codziennego użytku oraz monety.
Mimo przewagi obiektów o charakterze sepulkralnym, podczas badań odkryto liczne obiekty osadnicze. Brak jednak przesłanek, by zakładać, że w miejscu tym istniała niegdyś osada z okresu nowożytności – nie wskazuje na to ani charakter obiektów (na stanowisku nie zarejestrowano obiektów mieszkalnych, a jedynie jamy o bliżej nieokreślonej funkcji i pojedyncze dołki posłupowe), ani ich rozprzestrzenienie (odkrycia nie dają podstaw do wyróżnienia stref gospodarczych, co często w wypadku osad jest możliwe). Obecność obiektów osadniczych poświadcza jednak prowadzenie na tym terenie pewnej formy działalności gospodarczej, możliwe że związanej w pewien sposób z rozwijającą się w tym samym czasie nekropolią. Do obiektów osadniczych należy 108 jam – śmietniskowych lub gospodarczych, z czego w aż 89 uchwycono ceramikę, szkło lub kości zwierzęce (w niektórych wystąpiły także kości ludzkie na złożu wtórnym) oraz 4 dołki posłupowe.
Efekt badań wykopaliskowych w Przykopce to także ogromny zbiór materiałów ruchomych, a w nim: 327 kości zwierzęcych, ponad 200 fr. naczyń ceramicznych, 41 fr. kafli piecowych, 12 fr. szkła, 5 kapsli, krzesiwo, nóż, stalówka, naparstek, 141 ozdób i elementów stroju, portmonetka, 59 monet i 92 mniej charakterystycznych przedmiotów metalowych. Na szczególną uwagę zasługuje 59 numizmatów, spośród których ledwie 3 egzemplarzy nie udało się zidentyfikować, a wśród pozostałych wyszczególniono: szelągi pruskie, elbląskie, koronne i litewskie, krajcary, silber groschen, grosze pruskie i pfennigi. Monety ze względu na możliwość dokładnego datowania oraz kontekst odkrycia (niemal wyłącznie w pochówkach) umożliwiły podjęcie próby odtworzenia dynamiki powstawania nekropolii w Przykopce. Do interesujących znalezisk należą także elementy stroju odkrywane przy zmarłych, takie jak guziki, szpilki, zawieszki i koraliki. Również materiał masowy taki jak szkło i ceramika dostarczył interesujących wniosków i spostrzeżeń. Analiza kafli piecowych umożliwiła wyznaczenie wczesnych ram chronologicznych stanowiska (kafle miskowe o analogiach XVI-wiecznych), natomiast dobrze zachowane butelki po piwach posiadające tłoczenia i kapsle wskazujące jednoznacznie na zakłady produkcyjne, w których powstały pokazują wzrost rozwoju handlowego w regionie, niewątpliwie związanego z otwarciem 8 grudnia 1868 r. jednej z pierwszych na terenie Prus Wschodnich linii kolejowej (odcinek Ełk-Królewiec).
Publikacja rezultatów badań wykopaliskowych w Przykopce będzie stanowić cenne źródło dla dalszych badań, pod wieloma względami: zarówno w mikroskali – poprzez próbę odtworzenia warunków życia populacji pochowanej na nekropolii, jak w ujęciu lokalnym – dla analiz przemian osadniczych i historycznych na terenie Prus Wschodnich i Pojezierza Ełckiego, a także makroregionalnym – poprzez analogie. Wieloaspektowość oraz interdyscyplinarny charakter przeprowadzonej analizy materiału zabytkowego dodatkowo zwiększa wartość planowanej publikacji, umożliwiając konfrontacje analiz archeologicznych z archeozoologiczną i antropologiczną.
