Kategoria: Aktualności

Przywrócić widzialność niewidzialnym. Projekt upamiętnienia zapomnianego cmentarza z czasów Wielkiej Wojny w Baligrodzie.

Na terenie współczesnego cmentarza parafialnego w Baligrodzie znajduje się dawny cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej, którego istnienie przez dziesięciolecia pozostawało niewidoczne w krajobrazie. W miejscu tym pochowano tysiące żołnierzy różnych narodowości, poległych podczas walk toczonych w latach 1914–1915 w rejonie Bieszczadów. Z biegiem czasu teren cmentarza wojennego został wchłonięty przez funkcjonujący cmentarz cywilny, a pamięć o nim przetrwała jedynie w przekazach ustnych mieszkańców i nielicznych źródłach archiwalnych. Przeprowadzone przez fundację badania archeologiczne w 2025 roku potwierdziły istnienie cmentarza wojennego oraz pozwoliły na określenie jego zasięgu. Ujawniły one również skalę przekształceń, jakim uległo to miejsce na przestrzeni lat, a także obecność zachowanych pochówków, które nie zostały naruszone przez późniejsze użytkowanie terenu.

Projekt „Przywrócić widzialność niewidzialnym” zakłada wykonanie prac mających na celu uczytelnienie i upamiętnienie dawnego cmentarza wojennego oraz przywrócenie mu należnego miejsca w przestrzeni i świadomości społecznej. W ramach zadania przewidziano uwidocznienie zasięgu cmentarza poprzez wykonanie kamiennego ogrodzenia, oznaczenie zachowanych pochówków, a także wzniesienie krzyża w miejscu historycznej dominanty kompozycyjnej. Istotnym elementem projektu będzie również wykonanie bramy nawiązującej do wizualizacji cmentarza wykonanej w 1929 roku, stanowiącej symboliczne przejście ze strefy profanum do sacrum. Całość uzupełni tablica informacyjna przedstawiająca historię miejsca i losy spoczywających tu żołnierzy. Celem projektu jest nie tylko uporządkowanie i oznaczenie przestrzeni dawnego cmentarza wojennego, ale przede wszystkim przywrócenie pamięci o jego pierwotnym znaczeniu. Realizacja zadania stanowi próbę oddania głosu tym, którzy przez dziesięciolecia pozostawali niewidoczni – zarówno w krajobrazie, jak i w świadomości zbiorowej. Dzięki podjętym działaniom miejsce to odzyska swoją tożsamość jako przestrzeń pamięci, refleksji i szacunku wobec ofiar Wielkiej Wojny.

Projekt będzie realizowany we współpracy z partnerami instytucjonalnymi oraz przy zaangażowaniu lokalnej społeczności. Stanowi on część szerszych działań fundacji na rzecz identyfikacji, ochrony i upamiętnienia grobów wojennych z okresu I wojny światowej na terenie Bieszczadów.

Szuwarnia – odnalezione groby Wielkiej Wojny. Projekt badawczy na rzecz godnego pochówku i upamiętnienia żołnierzy wielu narodowości.

W latach 1914-1915 pasmo Wysokiego Działu w Bieszczadach stanowiło linię frontu, na której dochodziło do krwawych walk pomiędzy armiami Austro-Węgier i Rosji. Kluczowe działania wojenne przypadły na zimę przełomu lat 1914 i 1915, kiedy ofensywa austro-węgierska zmierzająca na odsiecz oblężonej Twierdzy Przemyśl doprowadziła do intensywnych starć w rejonie Baligrodu i Sanoka. W marcu 1915 roku wojska austro-węgierskie wyparły oddziały rosyjskie, które wycofały się na północny zachód. Ostatnią fazą walk była tzw. „Bitwa Wielkanocna”, po której obszar ten stał się krainą mogił i pobojowisk. Jednym z takich miejsc jest wzniesienie Szuwarnia – zapomniane pole bitewne, na którym do dziś znajdują się nieoznaczone groby poległych żołnierzy wielu narodowości.

W 2025 roku, dzięki dofinansowaniu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, przeprowadzono na tym terenie weryfikacyjne badania archeologiczne i prace poszukiwawcze, poprzedzone kwerendą źródłową oraz analizą danych LiDAR i ogólnodostępnych obrazów satelitarnych w ramach projektu pn. „Szuwarnia – zapomniane groby w paśmie Wysokiego Działu. Interdyscyplinarny projekt edukacyjno-badawczy w 110-lecie Wielkiej Wojny w Bieszczadach”. Badania nie potwierdziły istnienia cmentarzy widocznych na planie Arthura Gruenbergera z 1916 roku, jednak wykazały obecność licznych pól grobowych na całym obszarze wzniesienia. W wielu miejscach pochówki są silnie zniszczone, a szczątki żołnierzy ulegają stopniowemu odsłanianiu w wyniku procesów erozyjnych, działalności leśnej oraz nielegalnych poszukiwań. Projekt „Szuwarnia – odnalezione groby Wielkiej Wojny. Projekt badawczy na rzecz godnego pochówku i upamiętnienia żołnierzy wielu narodowości” stanowi kontynuację działań podjętych w 2025 roku. Zakłada przeprowadzenie badań archeologiczno-ekshumacyjnych w celu podjęcia szczątków poległych ze zniszczonych grobów, a następnie ich godny pochówek na pobliskim cmentarzu wojennym Manyłowa wraz z odpowiednim upamiętnieniem. W ramach projektu przewidziano także wykonanie analizy antropologicznej szczątków, opracowanie wyników badań oraz działania popularyzacyjne. Celem zadania jest nie tylko ochrona zagrożonych zniszczeniem miejsc pochówku, ale również przywrócenie pamięci o żołnierzach poległych podczas walk w Bieszczadach. Realizacja projektu przyczyni się do zwiększenia świadomości społecznej oraz upowszechnienia wiedzy o wydarzeniach Wielkiej Wojny i jej ofiarach.

Projekt będzie realizowany we współpracy z Nadleśnictwem Komańcza i Gminą Komańcza, przy zaangażowaniu lokalnej społeczności i wolontariuszy. Stanowi on kontynuację działań fundacji prowadzonych w regionie od 2021 roku, których celem jest identyfikacja, ochrona i upamiętnienie zapomnianych grobów wojennych w Bieszczadach.

Szuwarnia – zapomniane groby w paśmie Wysokiego Działu. Interdyscyplinarny projekt edukacyjno-badawczy w 110-lecie Wielkiej Wojny w Bieszczadach.

W latach 1914-1915 w paśmie Wysokiego Działu w Bieszczadach utworzyła się linia frontu, na której dochodziło do krwawych walk między armiami Austro-Węgier i Rosji. Do tej pory w wielu miejscach znajdują się groby poległych, w żaden sposób nieoznakowane i nie podlegające ochronie. Według danych źródłowych i przekazów ustnych prawdopodobnie jednym z zapomnianych pobojowisk jest leżące na terenie Nadleśnictwa Komańcza wzniesienie Szuwarnia, na którym mogą znajdować się groby i cmentarze wojenne.

Koncepcja programowa zadania pn. „Szuwarnia – zapomniane groby w paśmie Wysokiego Działu. Interdyscyplinarny projekt edukacyjno-badawczy w 110-lecie Wielkiej Wojny w Bieszczadach” przewiduję realizację celów badawczych i edukacyjno-popularyzatorskich. Planowane jest przeprowadzenie na terenie wzniesienia Szuwarnia badań archeologicznych i prac poszukiwawczych o charakterze weryfikacyjnym, które umożliwią potwierdzenie obecności i określenie zasięgu występowania pochówków, co w przypadku pozytywnej weryfikacji pozwoli na objęcie tego miejsca odpowiednią ochroną poprzez włączenie do wojewódzkiej ewidencji grobów i cmentarzy wojennych. Po zakończonych badaniach obiekt zostanie należycie oznakowany poprzez wykonanie tablicy upamiętniającej poległych. Prace badawcze obejmą także: analizę danych LiDAR i ogólnodostępnych obrazów satelitarnych, analizę antropologiczną szczątków odkrytych podczas badań archeologicznych oraz opracowanie wyników badań, które w przyszłości będzie stanowić punkt wyjścia do publikacji i popularyzacji wyników badań archeologicznych przeprowadzonych przez fundację w tym rejonie. Ponadto planowana jest pogłębiona kwerenda źródłowa w archiwach polskich i zagranicznych co docelowo zwiększy szansę na potencjalną identyfikację poległych.

Dodatkowym działaniem, które przyczyni się do pogłębiania i upowszechniania wiedzy na temat walk i męczeństwa będzie organizacja drugiej interdyscyplinarnej konferencji naukowej poruszającej problematykę I wojny światowej w Bieszczadach – w 110-letnią rocznicę działań wojennych prowadzonych na tym terenie. Pozwoli to na wymianę informacji naukowych i wyników dotychczasowych badań, a także umożliwi dyskusję przedstawicieli różnych środowisk na temat dalszych strategii ochrony grobów i cmentarzy wojennych.

Projekt będzie realizowany we współpracy międzyinstytucjonalnej z Nadleśnictwem Komańcza i Gminą Komańcza, w oparciu o umowę o współpracy partnerskiej z dnia 06.11.2024 r., przy zaangażowaniu lokalnej społeczności i wolontariuszy.

Patryja w cieniu Wielkiej Wojny.            Interdyscyplinarny projekt badawczy na rzecz upamiętnienia i identyfikacji poległych.

Szczyt Patryja to obecnie zapomniane pole bitewne z czasu Wielkiej Wojny. Główne działania wojenne, które odcisnęły krwawe piętno na tym terenie przypadały na zimę przełomu lat 1914 i 1915, kiedy to na wzniesieniach należących do pasma Wysokiego Działu w Bieszczadach wytworzyła się linia frontu. Ofensywa austro-węgierska zmierzająca na odsiecz oblężonej Twierdzy Przemyśl spowodowała silne uderzenie w kierunku Baligrodu i Sanoka przez pasmo Wysokiego Działu, natomiast oddziały rosyjskie przeszły do kontruderzenia pod Baligrodem, atakując jednocześnie z trzech kierunków. W marcu 1915 roku oddziałom austro-węgierskim udało się odepchnąć Rosjan, którzy wycofali się na północny zachód od szczytu. W drugiej połowie marca linia frontu biegła przez rejon Smolnika nad Osławą, okoliczne szczyty – m.in. Chryszczatą, Manyłową, Patryję – aż do Baligrodu. Starcie znane w historiografii jako „Bitwa Wielkanocna” było ostatnią fazą tutejszych walk. Kolejny miesiąc ujawnił, że rejon ten stał się krainą mogił i pobojowisk. Jednym z nich jest Patryja – góra, która do dziś stanowi miejsce spoczynku żołnierzy wielonarodowościowych armii Austro-Węgier i Rosji. Na terenie wzniesienia do dziś na powierzchni gruntu zalegają szczątki ludzkie pochodzące ze zniszczonych grobów oraz liczne zabytki militarne. Pochówki mają przeważnie charakter zbiorowy. Szczątki zmarłych składano masowo w okopach, natomiast już współcześnie w pojedynczych miejscach ustawiono prowizoryczne oznaczenia kamienne. Krwawy bilans strat działań wojennych w okolicach wzgórza jest niełatwy do oszacowania. Ciężkie warunki atmosferyczne z pewnością przyczyniły się do wzrostu liczby poległych, którym przystało walczyć w bardzo trudnym i niedostępnym terenie. Obiekt ten nie podlega żadnej formie ochrony i stopniowo niszczeje.

Projekt „Patryja w cieniu Wielkiej Wojny. Interdyscyplinarny projekt badawczy na rzecz upamiętnienia i identyfikacji poległych” stanowi kontynuację działań fundacji realizowanych w Bieszczadach nieprzerwanie od 2021 roku. Realizacja zadania obejmuje: przeprowadzenie badań archeologiczno-ekshumacyjnych, w celu podjęcia ze zniszczonych grobów szczątków poległych, a następnie ich godny pochówek na pobliskim cmentarzu wojennym Manyłowa, utworzenie tablicy upamiętniającej zmarłych żołnierzy, wykonanie analizy danych LiDAR i ogólnodostępnych obrazów satelitarnych obszaru badań i jego najbliższej okolicy, kwerendę źródłową w archiwach polskich i zagranicznych, dzięki której opracowana zostanie baza danych ofiar walk, co docelowo zwiększy szansę na identyfikację poległych, wykonanie analizy antropologicznej szczątków oraz opracowanie wyników badań, które w przyszłości będzie stanowić punkt wyjścia do publikacji i popularyzacji wyników badań archeologicznych przeprowadzonych przez fundację w tym rejonie.

Celem planowanych działań jest godny pochówek i odpowiednie upamiętnienie żołnierzy, których szczątki podjęte zostaną ze zniszczonych grobów, opracowanie bazy danych ofiar walk, a ponadto działania popularyzacyjne, dzięki którym nastąpi zwiększenie świadomość społecznej na temat losów poległych, którzy walczyli w Bieszczadach podczas Wielkiej Wojny. Projekt będzie realizowany we współpracy międzyinstytucjonalnej z Nadleśnictwem Baligród i Gminą Baligród, w oparciu o umowę o współpracy partnerskiej z dnia 13.11.2024 r., przy zaangażowaniu lokalnej społeczności i wolontariuszy.