Szuwarnia – odnalezione groby Wielkiej Wojny. Projekt badawczy na rzecz godnego pochówku i upamiętnienia żołnierzy wielu narodowości.
W latach 1914-1915 pasmo Wysokiego Działu w Bieszczadach stanowiło linię frontu, na której dochodziło do krwawych walk pomiędzy armiami Austro-Węgier i Rosji. Kluczowe działania wojenne przypadły na zimę przełomu lat 1914 i 1915, kiedy ofensywa austro-węgierska zmierzająca na odsiecz oblężonej Twierdzy Przemyśl doprowadziła do intensywnych starć w rejonie Baligrodu i Sanoka. W marcu 1915 roku wojska austro-węgierskie wyparły oddziały rosyjskie, które wycofały się na północny zachód. Ostatnią fazą walk była tzw. „Bitwa Wielkanocna”, po której obszar ten stał się krainą mogił i pobojowisk. Jednym z takich miejsc jest wzniesienie Szuwarnia – zapomniane pole bitewne, na którym do dziś znajdują się nieoznaczone groby poległych żołnierzy wielu narodowości.
W 2025 roku, dzięki dofinansowaniu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, przeprowadzono na tym terenie weryfikacyjne badania archeologiczne i prace poszukiwawcze, poprzedzone kwerendą źródłową oraz analizą danych LiDAR i ogólnodostępnych obrazów satelitarnych w ramach projektu pn. „Szuwarnia – zapomniane groby w paśmie Wysokiego Działu. Interdyscyplinarny projekt edukacyjno-badawczy w 110-lecie Wielkiej Wojny w Bieszczadach”. Badania nie potwierdziły istnienia cmentarzy widocznych na planie Arthura Gruenbergera z 1916 roku, jednak wykazały obecność licznych pól grobowych na całym obszarze wzniesienia. W wielu miejscach pochówki są silnie zniszczone, a szczątki żołnierzy ulegają stopniowemu odsłanianiu w wyniku procesów erozyjnych, działalności leśnej oraz nielegalnych poszukiwań. Projekt „Szuwarnia – odnalezione groby Wielkiej Wojny. Projekt badawczy na rzecz godnego pochówku i upamiętnienia żołnierzy wielu narodowości” stanowi kontynuację działań podjętych w 2025 roku. Zakłada przeprowadzenie badań archeologiczno-ekshumacyjnych w celu podjęcia szczątków poległych ze zniszczonych grobów, a następnie ich godny pochówek na pobliskim cmentarzu wojennym Manyłowa wraz z odpowiednim upamiętnieniem. W ramach projektu przewidziano także wykonanie analizy antropologicznej szczątków, opracowanie wyników badań oraz działania popularyzacyjne. Celem zadania jest nie tylko ochrona zagrożonych zniszczeniem miejsc pochówku, ale również przywrócenie pamięci o żołnierzach poległych podczas walk w Bieszczadach. Realizacja projektu przyczyni się do zwiększenia świadomości społecznej oraz upowszechnienia wiedzy o wydarzeniach Wielkiej Wojny i jej ofiarach.
Projekt będzie realizowany we współpracy z Nadleśnictwem Komańcza i Gminą Komańcza, przy zaangażowaniu lokalnej społeczności i wolontariuszy. Stanowi on kontynuację działań fundacji prowadzonych w regionie od 2021 roku, których celem jest identyfikacja, ochrona i upamiętnienie zapomnianych grobów wojennych w Bieszczadach.
